نتيجه فصل گذشته اين شد كه قرآن كتاب هدايت الهى است و همه ما موظفيم بدان ايمان بياوريم و با به كار بستن دستورات و احكام آن در زندگى فردى و اجتماعى و الگو قرار دادن آن، زندگى و جامعه خود را بر اساس رهنمودهاى قرآن اداره كنيم تا در دنيا و آخرت سعادتمند شويم. اكنون مى‏خواهيم اين پرسش را مطرح كنيم كه چرا با اين كه قرآن، اين نسخه شفابخش دردهاى فردى و اجتماعى، در جوامع مسلمين و از جمله در جامعه انقلابى و اسلامى ما وجود دارد در عين حال ما همچنان از بعضى مشكلات به خصوص مشكلات فرهنگى رنج مى‏بريم ؟
احتمالا با استفاده از مطالب گذشته در پاسخ خواهيد گفت چون آن طور كه مى‏بايد به قرآن و دستورات نجات بخش آن عمل نمى‏شود. اين پاسخ هر چند صحيح تلقى مى‏شود ولى به نظر مى‏رسد سوال اساسى‏ترى مطرح مى‏شود چرا آن طور كه مى‏بايد به قرآن عمل نمى‏شود ؟ در واقع چه عواملى باعث مى‏شود حضور قرآن در جامعه كم رنگ و به تدريج مردم از قرآن و فرهنگ دينى و ارزش‏هاى الهى جدا شوند ؟
چون موضوع بحث، قرآن از ديدگاه نهج‏البلاغه است، سوال مذكور را مى‏توانيم به اين شكل مطرح كنيم كه حضرت على عليه‏السلام مشكل اصلى جامعه ما را در چه مى‏داند و براى حل آن چه راهى فراروى ما مى‏گشايد ؟ براى پاسخ اين سوال و توضيح فرمايش حضرت على عليه‏السلام در اين زمينه، ابتدا مقدمه‏اى طرح مى‏كنيم و آن گاه به بحث اصلى مى‏پردازيم.
چنان كه در فصل پيش بيان شد ايمان به خدا و دستورات الهى و تسليم در مقابل اوامر خدا از اصلى‏ترين شروط هدايت و بهره مندى از راهنمايى‏هاى قرآن كريم است. ايمان و تسليم ابراهيم گونه و بارورى با جان عجين مى‏بايد تا بتوان از دام‏هاى شيطان در امان ماند. در مشعر معرفت، سنگ ريزه‏هايى مى‏بايد جمع آورى نمود تا در هنگام مراجعه به قرآن كريم، شيطان نفس اماره را با آن سنگ ريزه‏ها رمى كرد. بايد در مقابل هواهاى نفسانى ايستاد و سخن خدا را بر تمايلات نفسانى مقدم داشت و نفس را از پيش داورى در فهم قرآن كريم منع نمود تا در هنگام مراجعه به آيات الهى و فهم قرآن كريم دچار اشتباه نشد؛ زيرا چنين نيست كه هر كس با هر نيتى و با هر روشى سراغ قرآن آمد بتواند درست از آن استفاده كند. در يك جمله، اگر ما بندگى خدا را پذيرفته‏ايم بايد خودمان را كاملا تسليم او كنيم و دل را در گرو اراده و خواست خدا قرار دهيم و با تمام وجود باور داشته باشيم كه خدا بهتر از بندگانش مصالح آنها را مى‏داند و جز به صلاح و نفع بندگانش امر و نهى نمى‏كند. تنها با چنين اعتقاد و ايمانى است كه امكان فهم درست از اين كتاب الهى و بهره مندى از راهنمايى‏هاى حيات بخش آن براى انسان‏ها ميسر مى‏شود.
بنابراين اولين و اساسى‏ترين شرط بهره مندى از هدايت الهى، داشتن روحيه تسليم و پرهيز از هر گونه پيش داورى و خود محورى است. پزشك حاذق، در نسخه‏اى كه براى بيمار خود، مى‏نويسد، مصرف داروهايى را الزام و خوردن غذاهايى را تجويز مى‏كند و از خوردن دارو و غذاهايى كه درمان و معالجه را به تاخير مى‏اندازد يا امكان آن را منتفى مى‏كند منع مى‏كند. اما آيا همه دستورهاى پزشك با خواسته‏ها و تمايلات بيمار مطابقت دارد ؟ ممكن است بيمار، برخى از داروهاى تجويز شده را با كمال ميل مصرف كند و از بعضى غذاهاى منع شده از روى رغبت پرهيز كند؛ لكن اغلب تمايلات مريض با دستورات پزشك هم خوانى ندارد. گاه مريض تمايل شديد به خوردن ترشى دارد ولى پزشك مصرف ترشى را براى مريض سم كشنده مى‏داند. در اين موارد ممكن است مريض در اثر اشتياق شديد به آن چيز، در تشخيص پزشك شك كند و براى خوردن آن توجيهاتى از پيش خود دست و پا كند. البته انسان در مورد امراض جسمى به لحاظ علاقه شديد به سلامتى خود كمتر حاضر است از دستورهاى پزشك تخلف نمايد و غالبا سعى مى‏كند آنها را بر تمايلات شخصى خود ترجيح دهد و به دستورات پزشك معالج به طور كامل عمل كند؛ لكن در مورد امراض روحى كم نيستند انسان‏هايى كه تمايلات نفسانى خود را ملاك قضاوت قرار مى‏دهند و بر اساس پيش داورى‏هاى باطل و ذهنيت‏هاى نادرست و هوس‏هاى نابجا در مقام تفسير دين و احكام الهى بر مى‏آيند.
بديهى است كه با چنين روحيه‏اى امكان فهم صحيح از قرآن و دين منتفى است. حتى اگر فرض بر اين باشد كه فرد واقعا در صدد فهم درست از دين و قرآن باشد و قصد هرگونه فريب و اغواى ديگران درباره او ممتنع باشد، چون با پيش داورى و ذهنيت نادرست خواسته است قرآن و دين را فهم كند، نمى‏توان تاثير پيش داورى‏ها و ذهنيت‏هاى مشوب و خواسته‏هاى نفسانى را در بر داشت و فهم او از آيات و روايات كاملا منتفى دانست. البته داستان افرادى كه دانسته و با علم و آگاهى براى فريب مردم و تخريب فرهنگ دينى جامعه و به نام قرائت‏هاى مختلف دست به تحريف احكام و دستورات دينى مى‏زنند داستان جداگانه‏اى است كه در جاى خود بدان خواهيم پرداخت و علل و انگيزه اين تفكر ضد دينى را از ديدگاه نهج‏البلاغه به اختصار و بررسى خواهيم كرد. اكنون ببينيم راه صحيح مراجعه به قرآن و فهم احكام و دستورات آن از ديدگاه حضرت على عليه‏السلام چيست ؟

امام (ع)، پس از آن بيان نورانى مبنى بر خبر دادن از عالم قيامت و روز واپسين و رضايت پيروان قرآن از اعمال و گذشته خويش و گرفتار بودن متخلفين از قرآن در آن روز، به مردم چنين توصيه مى‏كنند: فكونوا من حرثه القرآن واتباعه؛ از پيروان قرآن باشيد، واستدلوه على ربكم؛ قرآن را دليل‏-نهج‏البلاغه، خطبه 175 ? و گواه بر پروردگار خويش قرار دهيد. خدا را از كلام خودش بشناسيد، اوصاف پروردگار را به وسيله قرآن بشناسيد. قرآن راهنمايى است كه شما را به سوى خدا راهنمايى مى‏كند. از اين راهنماى الهى براى شناخت فرستنده آن استفاده كنيد و به خدايى كه قرآن معرفى مى‏كند ايمان بياوريد. واستنصحوه على انفسكم؛ شما انسان‏ها به كسى كه خيرخواه و دلسوز شما باشد نياز داريد تا در مواقع لازم شما را نصيحت كند. قرآن را ناصح خود قرار دهيد و به نصيحت‏هاى خير خواهانه‏اش عمل كنيد؛ زيرا قرآن نصيحت گر دلسوزى است كه هرگز به شما خيانت نمى‏كند و شما را به نيكوترين وجه به صراط مستقيم هدايت مى‏كند.
بنابراين حضرت على عليه‏السلام به مسلمانان و مشتاقان سعادت دنيا و آخرت توصيه مى‏كند كه قرآن را راهنماى خود قرار دهيد و به نصيحت‏هاى دلسوزانه آن گوش فرا دهيد؛ زيرا

قطعا اين قرآن به (( آيينى)) كه خود پايدارتر است راه مى‏نمايد، و به آن مومنانى كه كارهاى شايسته مى‏كنند، مژده مى‏دهد كه پاداشى بزرگ بر ايشان خواهد بود.
نكته‏اى كه در اين قسمت از بحث مورد تاكيد است لزوم اعتقاد و باورى با روح و جان عجين، نسبت به مضمون اين آيه شريفه است؛ زيرا تا چنين اعتقاد و باورى درباره قرآن، بر روحيه انسان حاكم نباشد و تا انسان خود را به طور كامل در اختيار خدا قرار ندهد و خود را از پيش داورى‏ها و هوس‏هاى نفسانى تخليه نكند هر لحظه ممكن است در دام وسوسه‏هاى شيطان افتد و گمراه شود. آن گاه كه به قرآن كريم مراجعه كند ناخواسته در قرآن نيز به دنبال مطالب و آياتى مى‏گردد كه با خواسته‏هاى نفسانى او موافق به نظر آيد.
بديهى است كه همه دستورات و احكام قرآن با خواسته‏هاى نفسانى و اميال حيوانى انسان موافق نيست. انسان به حسب طبيعتش هوس‏ها و خواسته‏هاى دارد و دوست دارد كه قرآن نيز به ميل او سخن بگويد. بنابراين طبيعى است آن جا كه قرآن بر خلاف اميال حيوانى و نفسانى انسان سخن بگويد. انسان چندان روى خوش به آن نشان ندهد و آن جا كه آيات موافق با اميال نفسانى او باشد با گشاده رويى استقبال كند. البته همه اين فعل و انفعالات، پنهانى و در درون انجام مى‏گيرد ولى آثارش در اعمال و رفتار انسان ظاهر مى‏گردد؛ لذا عقل ايجاب مى‏كند كه قبل از مراجعه به قرآن، انسان ذهن خود را از هر گونه پيش داورى تخليه كند و از همه هوس‏ها و خواسته‏هاى نفسانى خود صرف نظر كند تا با روحيه خدا محورى به مكتب قرآن پا گذارد. در اين صورت است كه انسان زانوى ادب مى‏زند و با كمال ميل پذيراى معارف الهى مى‏شود.

بديهى است دست بر داشتن از هوس‏ها و خواسته‏هاى نفسانى و تسليم شدن محض در برابر دستورات و احكام الهى و معارف قرآن، نه تنها كار چندان آسانى نمى‏باشد؛ بلكه براى كسانى كه از روحيه بندگى و عبوديت چندان قويى برخوردار نيستند چشم پوشى از اميال و خواهش‏هاى نفسانى كارى بسيار مشكل است؛ به همين خاطر نيز آن را جهاد اكبر نام نهاده‏اند.
به نظر مى‏رسد زمينه روحى و روانى تفسير به راى از اين جا ناشى مى‏شود كه از يك طرف انسان به خاطر ضعف روحيه بندگى نمى‏تواند از هوس‏ها و خواسته‏هاى نفسانى خود بگذرد و از طرف ديگر شيطان از اين زمينه مناسب استفاده مى‏كند و با القائات شيطانى سعى مى‏كند فكر و ذهن چنين انسانى را در برداشت انحرافى و غلط از قرآن و دين جهت دهد و او را گمراه كند. به خصوص اگر اين شخص از نظر موقعيت‏هاى اجتماعى داراى موقعيت فرهنگى باشد، فعاليت و وسوسه شيطان و طمع اين دشمن قسم خورده در منحرف كردن چنين انسانى جمعى و گروهى را كه ممكن است از اين انسان حرف شنوى داشته باشند از دين منحرف كند. كم نبودند كسانى كه بدون تهذيب نفس، با پيش داورى و قبل از رجوع به قرآن فتوا صادر مى‏كنند و بدون اين كه كمترين شايستگى و صلاحيت علمى و تخصصى لازم را داشته باشند اظهار نظر مى‏كنند و مى‏گويند قرآن نيز همان نظر ما را دارد. طبيعى است كه چنين انسان‏هايى براى آن كه به نظرات و خواسته‏هاى نفسانى خود رنگ دينى و قرآنى بزنند به آياتى مجمل و به حسب ظاهر مبهم تمسك مى‏جويند. بديهى است با چنين زمينه روحى و پيش داورى قبلى نه تنها ضمانتى براى فهم درست و صحيح از قرآن وجود ندارد، بلكه به طور طبيعى سوء برداشت و انحراف از حق را در پى خواهد داشت.
اين نوع برداشت و تفسير از قرآن در فرهنگ دينى به تفسير به راى تعبير مى‏شود و بدترين نوع مواجهه با دين و قرآن محسوب مى‏گردد. قرآن اين نوع برخورد با دين و آيات الهى را استهزا مى‏خواند و صريحا آن را نهى مى‏كند:

آيات و احكام الهى را به استهزا نگيريد و نعمت خداى را بر خود ياد كنيد، و آنچه از كتاب و حكمت؛ يعنى احكام و حكمت‏ها بر شما نازل شده است، ياد آور باشيد. از معصيت خدا بپرهيزيد و بدانيد خدا به هر چيز آگاه است.
چنان كه قبلا اشاره شد كسانى از هدايت قرآن بهره‏مند مى‏شوند كه بدان باور و ايمان داشته باشند، و كسانى كه با سوابق ذهنى و پيش داورى در صدد برمى آيند كه براى خواسته‏ها و هواهاى نفسانى خود توجيه دينى و قرآنى دست و پا كنند و به راى خويش كلام خدا را تفسير و توجيه نمايند، از ايمان به خدا بى بهره‏اند. در اين جا مناسب است به چند روايت در اين زمينه توجه كنيم:

پيامبر از قول خداى متعال نقل مى‏كند كه خدا مى‏فرمايد هرگز به من ايمان نياورده است كسى كه با راى خويش كلام من را تفسير كند.
در بيان ديگرى از پيامبر نقل شده است كه حضرتش فرمودند:

كسى كه قرآن را به راى و نظر خويش تفسير كند هر آيينه نابجا به خداوند دروغ نسبت داده است. اين تعبير پيامبر صلى الله عليه و آله از آن روست كه كسى كه با پيش داورى در صدد بر مى‏آيد تا آيات را به نفع خود به نحوى توجيه كند و آن را تفسير قرآن و كلام الهى بنماياند، در واقع نظر خود را ملاك قرار داده، آن را به خداى متعال نسبت مى‏دهد. اين نوع مراجعه به قرآن و برداشت از كلام الهى به قدرى مذموم و خطرناك است و آن چنان موجب ضلالت گمراهى مى‏شود كه مرتكبان چنين گناهى در قيامت به سخت‏ترين عذاب‏ها مبتلا مى‏شوند. پيامبر صلى الله عليه و آله در اين زمينه نيز مى‏فرمايد:

كسى كه قرآن را به راى خويش تفسير كند جايگاهش در قيامت پر از آتش است.
بنابراين براى در امان ماندن از بدترين عذاب‏ها و پرهيز از افترا به خداى متعال و دورى جستن از سقوط در سراشيبى ضلال بايد هواهاى نفسانى را كنار گذاشت و به ذات اقدسش كه خير براى انسان نمى‏خواهد ايمان داشت و از خود محورى پرهيز نمود و خدا محورى را در عمق وجود خود حاكم گردانيد و خود را تسليم او نمود.

چنان كه قبلا اشاره شد انسان خواسته‏ها و ذهنيت‏هايى دارد كه گاه با نظر قرآن موافق نيست و به حسب طبيعت انسانى خود دوست مى‏دارد قرآن نيز با نظر و خواسته او موافق باشد و گاه حتى به طور ناخودآگاه ممكن است آن ذهنيت‏ها و پيش داورى‏ها در برداشت و فهم او از قرآن تاثير بگذارد. چون چنين خطرى، هر انسانى را در مقام تفسير قرآن تهديد مى‏كند و شيطان نيز هر لحظه در پى فرصت است تا با فريب دادن چهره‏هاى فرهنگى، كه داعيه فهم دين را نيز دارد، جمعى را از راه حق منحرف كند بسيار بجا و شايسته است به اين قسمت از فرمايش حضرت على عليه‏السلام توجهى ويژه داشته باشيم.
حضرت على عليه‏السلام براى در امان ماندن از كج فهمى و پرهيز از انحراف احتمالى مى‏فرمايد: واتهموا عليه آرائكم؛ آنگاه كه در مقام فهم و-نهج‏البلاغه، خطبه 175. ? تفسير قرآن برمى آييد، پيش داورى‏ها و سوابق ذهنى و اميال و آراى خود را در مقابل قرآن تخطئه كنيد و آراى شخصى و هواهاى نفسانى خود را كنار بگذاريد و به تعبير حضرت على عليه‏السلام، خود را در مقابل قرآن متهم و تخطئه كنيد.
گفتنى است تعبير مذكور لزوم نهايت احتياط و رعايت امانت و تقوا را در فهم و برداشت از قرآن كريم مى‏رساند؛ زيرا حضرت على مى‏فرمايد آراى خود را در مقابل قرآن نادرست تلقى كنيد و با اين ذهنيت، كه من هيچ نمى‏دانم و آنچه قرآن مى‏گويد حق است، با قرآن روبه‏رو شويد و در صدد فهم و تفسير قرآن برآييد: واستغشوا فيه اهوائكم؛ هوس‏هاى خود را نابجا و نادرست بدانيد تا بتوانيد از قرآن درست استفاده كنيد، وگرنه همواره در معرض خطا و انحراف هستيد.
بنابراين، جوهره دين كه همان تسليم بودن در مقابل خداست، اقتضا مى‏كند انسان مطيع محض خداى متعال باشد و در مقابل احكام خدا و دستورات قرآن كريم، راى و نظر و پيش داورى خود را محكوم به بطلان بداند. وقتى چنين روحيه‏اى بر انسان حاكم باشد بديهى است قرآن و احكام و دستورات و معارف الهى را بهتر درك مى‏كند و آن گاه كه بنا بر تسليم داشته باشد آنها را با جان و دل پذيرا مى‏باشد.

در برخورد با معارف دينى و قرآن كريم دو نوع تفكر متفاوت وجود دارد:
1- نگرش و تفكرى كه مبتنى بر روحيه تسليم و بندگى و خدا محورى است؛
2- نگرش و روحيه‏اى كه اصل را بر خواسته‏هاى نفسانى انسان قرار مى‏دهد و سعى مى‏كند متون دينى و معارف قرآن را بر طبق خواسته‏هاى نفسانى خود تفسير و توجيه كند؛ همان تفكرى كه به اصطلاح رايج امروز (( اومانيسم))، يعنى انسان محورى را در مقابل خدا محورى مطرح مى‏كند.
به نظر مى‏رسد تقسيم بندى مذكور فراتر از مباحث و مطالب گذشته است؛ زيرا تا كنون فرض بر اين بود كه دو نوع برداشت از قرآن ممكن است صورت بگيرد كه يكى مبتنى بر روحيه تسليم و بندگى است و ديگرى برداشتى كه ممكن است متاثر از خواسته‏هاى نفسانى باشد. بر اين اساس، براى آن كه در برداشت و فهم قرآن از تفسير به راى پرهيز شود و قرآن همان گونه كه هست فهم گردد توصيه حضرت على عليه‏السلام در اين زمينه مبنى بر لزوم پرهيز از پيش داورى و تخليه ذهن از هواهاى نفسانى را توضيح داديم. در اين نگرش، هر دو گروه مخاطبان كلام حضرت را مسلمان مى‏دانستيم و براى پرهيز از انحراف در دين و سقوط در ورطه تفسير به راى، به رعايت تقوا و دورى از هواهاى نفس و پيش داورى توصيه مى‏كنيم. اكنون كه مساله را عميق‏تر بررسى مى‏كنيم به نكات دقيق‏ترى مى‏رسيم و به اعجاز كلام على (ع) در تقسيم انسان‏ها در باب بندگى به دو گروه عمده پى مى‏بريم و به روانشناسى حضرتش نسبت به روحيات انسان‏ها در مقابل دين و دستورات الهى بيش از پيش آگاه مى‏شويم.
حضرت على عليه‏السلام با بيان دو شاخص عمده انسان‏ها را بر اساس آنها به دو گروه اصلى تقسيم مى‏كنند و با بيان ويژگى‏هايى براى هر گروه، آن دو را معرفى مى‏كنند كه ذيلا به آنها اشاره مى‏كنيم: گروهى كه با تمام وجود بندگى خدا را پذيرفته‏اند و در صدد تا با هواهاى نفسانى خويش مبارزه كنند و خواست و اراده خدا را بر خواست و تمايلات نفسانى خود مقدم مى‏دارند. طبيعى است كه چنين انسان‏هايى قرآن، اين كتاب آسمانى را از صميم قلب مى‏پذيرند و دستورات و معارف آن را به جان و دل خريدارند و در مقام عمل آن را الگو قرار داده، در راه برپايى شعاير آن كوشا هستند.
حضرت على عليه‏السلام در وصف اين گروه مى‏فرمايند:

محبوب‏ترين بندگان خدا در پيشگاه خدا بنده‏اى است كه خدا او را در مبارزه با خواسته‏هاى نفسانى‏اش يارى كند. آن گاه بعد از بيان اوصاف گروه مذكور به بيان جايگاه قرآن در بين چنين انسان‏هايى پرداخته، مى‏فرمايند:

اين گروه، كه همان گروه مومنان هستند، كسانى‏اند كه زمام خود را به دست قرآن كريم سپرده‏اند، پس قرآن جلودار و امام و رهبر آنهاست، هر جا قرآن بار مى‏اندازد و فرمان ايست مى‏دهد، آنها نيز توقف مى‏كنند و مى‏ايستند. توقف و حركت آنها تابع قرآن است. اين گروه، قرآن و حقايق دين را به عنوان يك سلسله واقعيت‏هاى عينى پذيرفته‏اند و به آنها باور دارند. اينان احكام و دستورات دين و قرآن كريم را حاكى از واقعيت‏هايى عينى، كه رعايت آنها با سعادت انسان رابطه مستقيم دارد، مى‏دانند و عدم رعايت آنها را موجب بازماندن از سعادت دنيا و آخرت مى‏شمارند.
از آن جا كه چنين انسان‏هايى از پيش خود راى و نظرى ندارند و براى دين و كتب آسمانى و آموزه‏ها و دستورات الهى واقعيت عينى قايلند و معتقد به وجود رابطه على و معلولى بين آنها و مصالح انسان هستند، تمام سعى خود را در فهم درست از قرآن به كار مى‏گيرند تا همان كه قرآن دستور مى‏دهد بفهمند و بدان عمل كنند.
2- درست در نقطه مقابل ديدگاه گروه اول، كسانى چنين مى‏پندارند كه قرآن يا هر متن دينى و كتاب آسمانى ديگر، تابع ذهنيت‏هاى خود افراد است نه اين كه خود گوياى مطالب قطعى و مشخصى باشد؛ يعنى قرآن يا هر متن دينى ديگر بدون معنا و محتواست و هيچ هدفى در باب آن منظور نيست؛ لكن از آن جا كه هر انسانى داراى ذهنيت‏هاى خاصى است كه اين ذهنيت‏ها برآمده از زمينه‏هاى تربيتى، خانوادگى، اجتماعى و غيره مى‏باشد آن گاه كه با قرآن مواجه مى‏شود بر اساس ذهنيت‏هاى خود مطالبى را از قرآن برداشت مى‏كند، نه اين كه قرآن آن مطالب را بگويد؛ بلكه اين فهم اوست كه در قالب قرآن مطرح مى‏شود. بديهى است با چنين نگرش و اعتقاد، دين و قرآن و آيات و احكام آن الفاظ و قالب‏هايى تلقى مى‏شوند كه از هر گونه محتوايى تهى‏اند و اين ذهنيت‏هاى انسان است كه به اين الفاظ معنا و مفهوم مى‏بخشد. بر اساس پندار مذكور چنين اظهار مى‏شود كه قرآن و يا هر متن دينى ديگر، سخنى براى گفتن ندارد؛ بلكه هر كسى كه بر اساس ذهنيت خودش از قرآن و متون دينى مطالبى را برداشت مى‏كند. بديهى است كه اين نوع نگرش هر چند به ظاهر از دين و قرآن و آموزه‏ها و معارف دينى سخن به ميان مى‏آورد؛ ولى در واقع درصدد به بازى گرفتن و تمسخر دين و متدينان است.

به نظر مى‏رسد آنچه امروزه در جامعه ما قرائت‏هاى از دين معرفى مى‏شود از ديدگاه گروه دوم سرچشمه مى‏گيرد. گر چه عنوان مذكور از سوى روشنفكران به ظاهر مسلمان، القا مى‏گردد؛ لكن جوهره تفكر قرائت‏هاى مختلف از دين را بايد در انسان محورى و ((اومانيسم )) جستجو كرد. چنان كه اشاره شد تفكر مذكور، گزاره‏هاى دينى و احكام و دستورات كتب آسمانى را بى معنا تلقى مى‏كند و معتقد است قرآن و هر متن دينى دينى ديگر ساكت است و حامل معنا و مفهومى نيست؛ بلكه ما انسان هستيم كه با سوابق ذهنى خود برداشت و قرائت خود را به دين و قرآن نسبت مى‏دهيم وگرنه خود قرآن حامل پيامى نيست و بيانگر هيچ حقيقتى نمى‏باشد.
براى روشن شدن ماهيت تفكر مذكور و دانستن معناى سخن طرفداران آن مبنى بر ساكت بودن دين و امكان برداشت‏هاى متفاوت از آن، ذكر مثالى مى‏تواند مفيد باشد.
به نظر مى‏رسد همگان كمابيش با ديوان حافظ و غزل‏ها و سروده‏هاى اين شاعر بزرگ و عارف والا مقام آشنا هستند. قرائت‏هاى مختلف از ديوان حافظ و سروده‏هاى اين شاعر بزرگ بدين معناست كه سراينده اين اشعار هيچ معنا و مقصودى در الفاظ و كلمات به كار گرفته در سروده‏هاى خود، منظور نداشته و تنها الفاظ و كلماتى را بى آن كه حاكى از معنايى باشند به صورتى موزون در كنار هم قرار داده و آنها را به عنوان قالب‏هاى تهى، البته با وزنى بسيار جالب و دل‏انگيز تنظيم نموده است؛ يعنى بدون اين كه هيچ گونه معنا و هدف و منظورى در ذهن سراينده خطور باشد آنها را سروده است.
بر طبق ديدگاه ((قرائت‏هاى مختلف )) گفته مى‏شود سروده‏ها و غزل‏هاى حافظ فاقد معناست و هر كس با فال زدن و با قصد و ذهنيت خاصى كتاب حافظ را مى‏گشايد و از اولين شعر يا مجموع يك غزل مطلبى را بر اساس ذهنيت خود برداشت مى‏كند؛ مثلا كسى مريض دارد و در آرزوى شفاى اوست؛ فال مى‏زند و از يك غزل، شفاى مريض را مى‏فهمد، ديگرى قرض دارد و از همان غزل اداى دينش را برداشت مى‏كند، سومى اميد آمدن مسافرى را دارد و از آن مژده آمدن مسافرش را دريافت مى‏كند. به طور كلى هر كس طبق ذهنيت خود برداشتى از اين الفاظ دارد و در واقع، افراد هستند كه كتاب حافظ را به سخن درمى آورند و هر كس ذهنيت خود را به دهان مى‏گذارد و همه تفسير و توجيه و برداشت‏ها درست تلقى مى‏شود؛ زيرا برداشت‏هاى مذكور از خود افراد است و الفاظ و كلمات و اشعار و غزل‏ها، طبق فرض، بى معنى است.
تفكرى كه امروزه در جامعه بنام (( قرائت‏هاى مختلف از دين)) مطرح مى‏شود اين چنين تفكرى است. تفكرى كه قرآن و هر متن دينى ديگرى را بى معنى و تهى از هر گونه پيام رسانى مى‏داند. طرفداران اين تفكر چنين مى‏پندارند كه قرآن هرگز نمى‏گويد چه بايد كرد، يا از انجام چه كارى پرهيز نمود، چه چيز حق و صحيح و چه چيز باطل و غلط است؛ بلكه اين افراد هستند كه بر اساس ذهنيت‏هاى خاص خود معناى خاصى از قبيل حق و باطل و صحيح و غلط از قرآن برداشت مى‏كنند. از آن جا كه اين امور برآمده از ذهنيت‏هاى افراد است، بنابر اين مى‏توان همه آنها را درست دانست؛ بلكه به طور كلى قضاوت درباره صحت و سقم آنها معنا ندارد؛ چون به عنوان مثال همه برداشت‏هاى متفاوت از يك آيه، گرچه متناقض باشد، درست تلقى مى‏شود. چنان كه از يك غزل حافظ يك شخص چنين برداشت مى‏كرد كه مريضش شفا مى‏يابد، ديگرى از آن مژده آمدن مسافرش را مى‏فهميد و سومى از آن نااميد مى‏گشت و در انتظار از دست دادن بيمارش مى‏نشست.
صاحبان پندار (( قرائت‏هاى مختلف از دين)) مى‏گويند قرآن و هر متن دينى ديگر نيز چنين است، آنها معتقدند افراد نمى‏بايد يكديگر را در فهم قرآن متهم به بدفهمى كنند؛ چون فهم قرآن نياز به هيچ گونه تخصصى ندارد زيرا قرآن و هر متن دينى ديگر خود پيامى ندارد تا فهم آن مطرح باشد. آنچه مطرح است برداشت خود انسان است. به نظر ما طرح اين تفكر در واقع براى رسيدن به اهداف سياسى است، ولى در ظاهر به عنوان يك نظريه معرفت شناختى دينى و با نام قرائت جديد از دين و صراطهاى مستقيم و نظاير آن مطرح و تبليغ مى‏شود. تفكر پلوراليسم دينى كه در قالب قرائت‏هاى مختلف از دين مطرح مى‏شود به قدرى از منطق و عقل بدور است كه هر عاقلى وقتى به ريشه‏هاى اين تفكر و نتايج آن توجه كند بى درنگ پوچى و بطلان آن را تصديق خواهد كرد. از طرف ديگر با توجه به پيامدهاى ويرانگر تفكر پلوراليستى در جامعه دينى نمى‏توان به سادگى از كنار آن گذشت.
به نظر مى‏رسد يكى از بزرگ‏ترين دام‏هايى كه شيطان، اين قسم خورده انسان، از خلقت آدم عليه‏السلام تا كنون براى فريب خدا پرستان و موحدان عالم با مدد تجربه چندين هزار ساله‏اش گسترده است القاى تفكر قرائت‏هاى مختلف از دين است. كسانى نيز بنام روشن فكر با الهام گرفتن از اين فكر شيطانى به كمك شيطان شتافته، با تمام وجود برآنند تا او را در اين زمينه يارى دهند. اينان عقل و ذهن و توانايى‏هاى بيانى، گفتارى و نوشتارى خود را در اختيار شيطان قرار داده، خود را در اختيار شيطان قرار داده، خود را وسيله گمراه كردن انسان‏ها قرار داده‏اند.
بنابراين اگر بخواهيم جوهره تفكر پلوراليسم در معرفت دينى را كه تحت عناوينى از قبيل قرائت‏هاى مختلف از دين و صراطهاى مستقيم و دين اقلى و اكثرى و... مطرح مى‏شود در عبارتى كوتاه و گويا بيان كنيم بايد بگوييم تفكر مذكور عبارت است از تفكرى كه دين و قرآن و هر متن دينى ديگر را فاقد حقايق ثابت مى‏پندارد و حق و باطل و صحيح و غلط را در باب آن منتفى مى‏داند. دين در نزد صاحبان اين تفكر مجموعه‏اى از آراى متفاوت و گاه متناقض است كه انسان‏ها در هنگام مراجعه به متون دينى از آنها تفكر چنين مى‏پندارند كه - نعوذ بالله - قرآن كتاب رمانى است كه تخيلات گوناگونى را در انسان بر مى‏انگيزد و هر كسى بر اساس سابقه ذهنى خود مطلبى را تخيل مى‏كند و آن را برداشت و قرائت خود از دين و قرآن معرفى مى‏نمايد و به خدا نسبت مى‏دهد.
در اين جا تاكيد مى‏كنيم كه ما بايد هر چه بيشتر درباره حقيقت معناى قرائت‏هاى مختلف از دين و واقعيت صراطهاى مستقيم بينديشيم و در باب پيامدها و نتايج ويرانگر اين تفكر الحادى تامل نماييم تا بتوانيم به اهداف صاحبان و طراحان اين دام شيطانى پى برده و عمق حركت آنان رإ؛اا دريابيم.
به هر حال وقتى گرايش مذكور را با گرايش گروه اول مقايسه مى‏كنيم روح گرايش اول، روح خدا محورى و روح بندگى و تسليم در مقابل خداى متعال است و روح گرايش دوم، روح انسان محورى و روح فرار از خدا و دستورات اوست. به طور كلى در گرايش اول تلاش بر اين است تا انسان، بندگى خداى متعال را بپذيرد. در حالى كه در گرايش دوم تلاش بر اين است تا انسان از بندگى خدا جدا شود و در شهوات و تمايلات حيوانى رها سازد؛ اين گرايش تمايلات و خواسته‏هاى انسان را اصل قرار مى‏دهد و سعى مى‏كند تا دين و قرآن را در جهت آنها تفسير و توجيه نمايد.
شايد يكى از حكمت‏هايى كه در قرآن تعابيرى نظير:

كه در آنها بر روشن و واضح و رسا بودن قرآن تاكيد گرديده، همين باشد كه جلوى افكار انحرافى نظير قرائت‏هاى مختلف گرفته شود و از نظر ابهام و نامفهوم بودن معنا و مقصود قرآن، بهانه‏اى در دست كسى نباشد.
بنابر اين قرآن كتاب هدايت است و خداى متعال تمام حقايقى را كه براى سعادت دنيا و آخرت انسان لازم است در آن بيان نموده و مسلمانان موظفند با تدبر در قرآن به وظايف فردى و اجتماعى خود آشنا شوند و با پيروى از آن رستگارى خود را تضمين كنند. اما اين كه فهم قرآن و معارف دينى در صلاحيت چه كسى است مطلبى است كه در ادامه به توضيح آن مى‏پردازيم.

بديهى است فهم قرآن و تفسير آن در صلاحيت هر كسى نيست. چنان كه فهم مطالب دقيق علمى در هر رشته و زمينه‏اى در صلاحيت هر كسى نيست. فهم معادلات پيچيده رياضى يا دقايق ساير علوم، تنها در صلاحيت متخصصان آن علوم است و غير متخصصان نه تنها از اظهار نظر درباره آنها عاجزند و اظهار نظر آنها فاقد هر گونه ارزش است.
در مورد فهم و تفسير قرآن نيز اظهار نظر كسانى كه با علوم و معارف دينى آشنا نيستند فاقد هر گونه ارزش و اعتبارى است. هر چند قرآن به لسان بليغ و آشكار نازل شده است تا مردم بفهمند و بدان عمل كنند؛ لكن چنان نيست كه عمق معارف آن براى همگان در يك سطح قابل فهم باشد. آنچه از قرآن براى عموم مردم قابل فهم است همان سطحى از معناست كه خود قرآن مى‏فرمايد ما با بيانى روشن قرآن را نازل كرديم؛ يعنى قرآن به نحوى نازل شده است كه هر كس با زبان و اصول و قواعد دستور زبان عربى آشنا باشد و روح بندگى بر او حاكم باشد مى‏تواند از قرآن استفاده كند و در حد فكر و معرفت خود از آن بهره‏مند شود. اما رسيدن به عمق معانى و معارف قرآن نياز به مقدمات و تعقل و تدبر دارد. در اين زمينه قرآن مى‏فرمايد:

به طور كلى آياتى كه انسان را به تدبر و تعقل درباره قرآن و معارف آن فرإ؛ب‏ب‏زن مى‏خواند به ما مى‏گويد به ظواهر قرآن اكتفا نكنيد؛ بلكه با تدبر و تعقل و با استفاده از معارف اهل بيت عليهم‏السلام به عمق و دقايق معارف قرآن پى ببريد و از اين گنجينه علم الهى بيش از پيش استفاده كنيد. بنابراين فهم قرآن و تفسير معارف بلند آن، تنها در صلاحيت متخصصان و آشنايان به علوم اهل بيت است. چنان نيست كه هر كس از گرد راه برسد حق اظهار نظر داشته باشد و بدون كمترين اطلاعى از معارف دينى و اصول و قواعد تبيين و تفسير، بتواند به عنوان قرائت جديد درباره دين و احكام و معارف آن سخن بگويد.

در بسيارى از روايات، اين مضمون به چشم مى‏خورد كه قرآن ظاهر و باطنى دارد و هر كس قادر بر فهم عمق معارف قرآن نيست. قرآن كتاب و نوشته معمولى نيست كه همه انسان‏ها قادر به درك تمام معارف آن باشند. چنان كه قبلا اشاره شد قرآن درياى عميق و بى‏كرانى است كه هر كس به مقدار توانايى و قدرت شناورى خود از آن گوهر معرفت صيد مى‏كند و به مقدار ظرفيت و استعداد خويش، از ظواهر قرآن پاى فراتر گذاشته، به عمق معارف آن راه پيدا مى‏كند و از يك آيه مطالب گوناگونى در طول هم و بدون اين كه مطالب مذكور كمترين تعارض و تناقضى با يكديگر داشته باشند، استفاده مى‏كند و اين خود از معجزات قرآن كريم است.
به عنوان مثال قرآن كريم مى‏فرمايد:

آنچه عموم مردم از اين آيه مى‏فهمند و ظاهر آيه بيانگر آن است اين است كه شما به خداى متعال نيازمنديد و خداى متعال بى نياز و شايسته حمد است. آنچه از واژه فقر در ذهن عموم تداعى مى‏شود همان نيازمندى‏هاى انسان در امر معاش، اعم از خوراك و پوشاك و غيره است كه خداى متعال با ايجاد اسباب و علل آنها زمينه ادامه حيات رشد و تكامل انسان را فراهم مى‏كند. در اين مرتبه فهم، كه از آن به مرتبه ظاهر تعبير مى‏شود، ظاهر قرآن روشن و گوياست و همه اهل زبان آن را به خوبى درك مى‏كنند. لكن چنين نيست كه عميق‏تر از اين فهم عمومى، اشاره به مطلب دقيق‏ترى نداشته باشد و از طرف ديگر، چنان كه قرآن سفارش مى‏كند، در هنگام مواجهه با آيات قرآن در آنها تدبر و تعقل نمايد به نكته‏هايى دقيق‏تر و عميق‏تر از ظواهر آيات پى خواهد برد.
اگر در اين آيه كمى عميق‏تر بينديشيم، فقر و نيازمندى خود را به خداى متعال، فراتر از خوراك و پوشاك و بهداشت و امكانات مادى مى‏بينيم. ما فقير مطلقيم و خدا بى نياز مطلق. ما فقير بالذات هستيم و خداوند غنى با لذات. فقير در لغت به معناى كسى است كه ستون فقرات او شكسته و قادر بر ايستادن نيست. انسان فقير است بدين معناست كه هر چند تمام امكانات مادى برايش فراهم باشد باز هم وجود انسان ناقص و وابسته است. وقتى با اين ديد و با توجه به اين نكته به آيه نگاه كنيم در خواهيم يافت كه نياز ما انسان‏ها به خدا فراتر از خوراك و پوشاك و ساير مسائل است. ما در اصل وجود و با لذات نيازمند و فقيريم و خداى متعال غنى با لذات است.
بديهى است نگاه دوم عميق‏تر از نگاه اول است. در اين جا معناى اول، ظاهر و معناى دوم باطن محسوب مى‏شود. معناى عميق‏تر از معناى دوم اين است كه بگوييم شما (انسان‏ها) نه تنها در اصل وجود فقير و نيازمنديد بلكه عين نياز و سر تا پا احتياج هستيد. وجود و هستى شما عين ربط به خداى متعال است. البته درك حقيقت اين معناى سوم، از حد فهم‏هاى عادى خارج است.
به هر حال، بايد توجه داشت كه اين سه معنا و تفسير از اين آيه، در طول يكديگرند و در عين حال كه هر سه معنا و تفسير درست و صحيح است، هيچ كدام منافى ديگرى نيست؛ لكن از نظر عمق، معانى مذكور در يك سطح قرار ندارند و چنان نيست كه تمام مراتب قرآن براى همه قابل درك باشد و همه افراد قدرت و استعداد فهم تمام مراتب و بطون قرآن را داشته باشند. البته مقصود از بيان فوق تقريب مطلبى است كه در بعضى از روايات وارد شده است، مبنى بر اين كه قرآن داراى ظاهر و باطنى است و همه قادر به درك عمق معارف اين كتاب الهى نيستند. تاكيد و تذكر اين مطلب نيز لازم است كه تنها ائمه عليهم‏السلام هستند كه به تعليم الهى، از معارف و علوم قرآن آگاهند و به بطون اين كتاب عظيم آسمانى عالمند. در اين زمينه، بخشى از يك روايت را ذكر مى‏كنيم:

امام باقر عليه‏السلام خطاب به جابر مى‏فرمايند قرآن داراى باطنى است كه آن باطن نيز باطنى دارد و نيز قرآن داراى ظاهرى است كه آن ظاهر نيز داراى ظاهرى است. اى جابر اين نكته را نيز توجه داشته باش كه عقول مردان عاجزتر از آن است كه از عهده تفسير حقيقت و باطن قرآن برآيند؛ زيرا همانا ممكن است اول آيه‏اى درباره چيزى باشد و آخر آن مطلب ديگرى را بگويد. قرآن كلام به هم پيوسته‏اى است كه قابليت آن را دارد كه معانى گوناگونى داشته باشد بدون آن كه اين معانى و معارف با يكديگر كمترين تعارض يا منافى اى داشته باشند.
آنچه در اين جا بر آن تاكيد مى‏شود اين است كه فهم بطون و دقايق معارف قرآن در صلاحيت همه نيست؛ البته معناى اين سخن آن نيست كه قرآن تنها براى ائمه و راسخون در علم نازل شده است و ديگران حتى از فهم ظاهر قرآن براى هر كسى در حد فهم و درك و استعدادش قابل استفاده است، به شرط آن كه پيش داورى و خواسته‏ها و تمايلات نفسانى خود را كنار بگذارد و از تفسير به راى بپرهيزد. در رابطه با فهم قرآن، مى‏بايد نكاتى را مورد توجه قرار داد كه در اين قسمت از بحث به آن مى‏پردازيم.

چنان كه در جاى خود بيان شده است يكى از مقامات پيامبر (ص) غير از مقام تلقى وحى و ابلاغ آن، مقام تبيين وحى و تفصيل احكام و دستورات الهى است. قرآن كريم به صورت مجموعه‏اى از قوانين و كليات احكام بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است كه خود در مقام تبيين و تفصيل احكام و جزئيات آن نبوده است و جز در موارد معدودى، تفصيل و تبيين آنها را به عهده پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم‏السلام نهاده است. به عنوان مثال قرآن به صورت كلى امر به نماز مى‏كند و از مسلمانان مى‏خواهد كه نماز بخوانند، اما اين كه نماز چيست و چند ركعت است و كيفيت خواندن آن چگونه است و شرايط و جزئيات آن كدام است، در قرآن بيان نشده است. تفصيل اين حكم كلى و امثال آن را بر عهده پيامبر صلى الله عليه و آله گذاشته است. بنابراين، تفسير و تبيين احكام الهى به عهده پيامبر صلى الله عليه و آله و از مقامات آن حضرت است. قرآن نيز مقام تبيين وحى را مورد توجه قرار مى‏دهد و آن را از وظايف پيامبر بر مى‏شمرد:

و ما قرآن را بر تو نازل كرديم تا آنچه را براى مردم فرو فرستاده شده است تبيين كنى. بعيد نيست كه مقصود از تعليم در آياتى نظير 164 آل عمران كه تعليم را در كنار تلاوت آورده است نيز بيانگر جايگاه و مقام پيامبر صلى الله عليه و آله در تبيين و تفسير وحى و قرآن باشد.
در واقع پيامبر صلى الله عليه و آله آن گاه كه در مقام ابلاغ وحى بر مى‏آيند دو وظيفه مهم بر عهده دارند، يكى آن كه كلام وحى را بر مردم قرائت و تلاوت كنند و ديگر اين كه مقاصد و مضامين آيات را براى آنان تبيين و تفسير كنند و آنها را با احكام و معارف قرآن آشنا نمايند. قرآن مى‏فرمايد:

خدا بر اهل ايمان منت گذاشت كه رسولى از خودشان در ميان آنان برانگيخت تا براى آنها آيات خدا را تلاوت كند و نفوسشان را از هر نقص و آلايش پاك گرداند و به آنها احكام شريعت و حقايق حكمت را بياموزد، هر چند پيش‏تر از آن گمراهى آنان آشكار بود. در اين آيه و آيات مشابه آن، وظيفه نخست، يعنى خواندن و قرائت آيات با تعبير (( يتلوا)) بيان شده است و براى بيان وظيفه دوم، يعنى تفسير و تبيين مضامين و احكام، از تعبير (( تعليم)) استفاده شده است. در نتيجه، تبيين وحى و تفصيل احكام الهى و تفسير قرآن كريم به معناى مذكور، كارى است كه جز در صلاحيت پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم‏السلام نيست؛ زيرا تنها آنان هستند كه با علم خدادادى به علوم و معارف الهى آشنايند.

اكنون با توجه به نكته قبلى، وظيفه مفسرين به خوبى روشن مى‏شود. چنان كه بيان شد، تبيين وحى و تفصيل احكام و تفسير آيات قرآن، در اصل به عهده و در صلاحيت پيامبر صلى الله عليه و آله است و آن حضرت در زمان حيات پر بركت خويش تا آن جا كه امكان يافتند مردم را با معارف قرآن آشنا كردند. در اين زمان مفسرين نيز موظفند به روايات و احاديثى كه با اسناد صحيح از پيامبر صلى الله عليه و آله در اين زمينه رسيده است، رجوع كنند و بر اساس آنها آيات مربوطه را مورد توجه و دقت نظر قرار دهند و فكر و نظر خويش را در چهار چوبه تبيين و توضيح پيامبر (ص) شكل دهند. و آن جا كه حضرتش توفيق تبيين اين ثقل اكبر و قرآن مستحكم را نيافتند مى‏بايد به ثقل اصغر، يعنى اهل بيت و ائمه معصومين عليهم السلام، تمسك كنند. در اين زمينه نيز متخصصان و آشنايان به علوم و معارف دينى موظفند روايات و احاديث صحيح السند را مستند و راه گشاى خود در فهم قرآن كريم قرار دهند و بر اساس روايات صحيح در صدد فهم و تفسير قرآن برآيند.
بنابر اين اولين ملاك در فهم درست قرآن و معارف دين تبيين و توضيحى است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم‏السلام رسيده باشد. در نتيجه اولين و اصلى‏ترين وظيفه يك مفسر، فهم و تبيين آن تفسيرى است كه از پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان رسيده است؛ زيرا تنها در پرتو علوم اهل بيت مى‏توان به فهم معارف قرآن رسيد.

نكته سومى كه در فهم صحيح از كلام وحى بسيار مهم و توجه به آن ضرورى است، مساله تفسير قرآن به قرآن و توجه به ارتباط بين آيات است. هر چند آيات قرآن به حسب ظاهر به صورت جدا جدا و هر يك يا هر چند آيه از آنها بيانگر مطلبى خاص به نظر مى‏آيد؛ لكن فهم درست و تفسير صحيح در صورتى امكان تحقق مى‏يابد كه آيات قرآن در ارتباط با يكديگر و ناظر به يكديگر مورد توجه قرار بگيرند. بسيارى از آيات قرآن و معارف اين كتاب الهى يكديگر را تفسير مى‏كنند و بر صدق و درستى مضامين يكديگر گواهى مى‏دهند.
على عليه‏السلام در اين زمينه مى‏فرمايد:

قرآن اين كتاب الهى شما را بينا و گويا و شنواى حق مى‏گرداند. قرآن كتابى است كه بعض آن بعض ديگر را تفسير و نيز بعض آن گواه و شاهد بعض ديگرش مى‏باشد.
از موارد تفسير قرآن به قرآن، براى نمونه مى‏توان به آيه 11 از سوره شورى، ليس كمثله شى‏ء و هو السميع البصير و آيه 10 از سوره فتح، يدالله فوق ايديهم، اشاره كرد. ليس كمثله شى‏ء از محكمات قرآن است و معناى آن روشن و واضح است. اين آيه مى‏گويد هيچ چيز مانند خدا نيست؛ خداى متعال يك حقيقت بى مانند است. در آيه يدالله فوق ايديهم مى‏گويد دست خدا بالاى دست‏هاست. هر چند اين آيه به خداوند، دست نسبت داده است، لكن آيه ليس كمثله شى‏ء اين معناى ظاهرى را نفى مى‏كند و با توجه به آن مى‏فهميم مراد از ((يد)) معناى ظاهرى آن يعنى ((دست)) نيست؛ بلكه مى‏بايد معانى كنايى از قبيل قدرت و امثال آن منظور باشد. بنابر اين، تفسير و توضيح آيه يدالله فوق ايديهم بدون توجه به آيه ليس كمثله شى‏ء خروج از روش صحيح تفسير است و ممكن است خطا از كار درآيد و بر اساس تفسير غلط، تصويرى ناصحيح و جسمانى از خدا ارائه شود.
بنابراين، در تفسير قرآن بايد به اين نكته توجه كنيم كه آيات را در ارتباط با يكديگر مورد توجه قرار دهيم و سعى كنيم مضمون آنها را به كمك خود قرآن بفهميم.

چهارمين نكته‏اى كه مى‏بايد در تفسير قرآن بدان توجه شود رعايت اصول و قواعد محاوره عقلايى در فهم درست از قرآن كريم است. به خصوص آن جا كه در باب آيه‏اى، روايت صحيح و تبيين روشنى از پيامبر صلى الله عليه و آله و يا ائمه معصومين عليهم‏السلام در دسترس نباشد ضرورت رعايت اصول و قواعد محاوره عقلايى در فهم درست از آيات قرآن مضاعف مى‏گردد. در اين مرحله است كه نقش بزرگان دين و مفسرين و آشنايان به علوم اهل بيت، كه عمر خويش را در فهم معارف قرآن و علوم اهل بيت مصروف داشته‏اند، در فهم صحيح از قرآن و تبيين معارف دين ظاهر مى‏گردد. آنها هستند كه بر طبق اصول محاوره عقلايى، عام و خاص‏هاى قرآن را تشخيص مى‏دهند و محدوده معنايى هر يك را مشخص مى‏كنند، مطلق و مقيدها را مى‏شناسند و آيات را با يكديگر تفسير مى‏كنند و ناظر بودن آيه‏اى به آيه ديگر را تشخيص مى‏دهند و در مقام تفسير بدان توجه دارند.

نكته ديگرى كه در اين قسمت بايد مورد توجه قرار گيرد اختصاص به فهم قرآن و معارف دين ندارد؛ بلكه در ساير رشته‏ها و تخصص‏هاى گوناگون علمى مورد قبول همگان است و آن، وجود مراتب فهم و متناسب بودن آن با توانايى ذهنى و مقدار كوشش و تلاش و دقت در فهم صحيح است. توضيح اين كه:
در مباحث فقهى يكى از مسائلى كه تقريبا همه فقها بدان فتوا مى‏دهند و از وظايف مقلد مى‏شمارند، مساله تقليد از اعلم است. بر اين اساس، گفته مى‏شود فقاهت و تخصص در رشته فقه و استنباط احكام از ديگران داراى فهم و مهارتى بيشتر و از شم فقاهت برترى برخوردار است، تقليد كند. البته ديگر مراجع كه از نظر قوه استنباط در حد آن فقيه اعلم نيستند نيز فقيه و مجتهد هستند؛ لكن در مراتب بعدى قرار دارند. ناگفته نماند فتواى فقها مبنى بر لزوم تقليد از اعلم نيز برخاسته از يك روش عقلايى است. درست مثل رجوع به پزشك متخصصى كه سال‏ها تجربه طبابت دارد و ترجيح آن بر شخصى كه امروز مجوز طبابت گرفته است يك روش عقلايى است و عمل بر خلاف اين روش مورد مذمت عقلا قرار مى‏گيرد. فهم و تشخيص دقايق معارف قرآن، جز در صلاحيت متخصصان و آشنايان به علوم اهل بيت عليهم السلام، كه عمر خويش را در فهم قرآن و معارف دينى صرف كرده‏اند، نمى‏باشد و با توجه به مراتب فهم قرآن و تفسير اين كتاب آسمانى، بديهى است هر قدر امور و نكات مذكور مورد توجه و دقت بيشتر قرار گيرد از ضريب احتمال خطا در تفسير آيات الهى كاسته مى‏شود و به فهم صحيح از اين كتاب آسمانى نزديك‏تر مى‏شويم.

ششمين تذكرى كه توجه خوانندگان را بدان جلب مى‏كنيم لزوم توجه به قراين كلامى و مقامى و شان نزول آيات است. هر چند قرآن كريم براى همه عصرها و نسل‏ها نازل شده است و مخاطب آن مردم همه عصرهايند؛ لكن قراين و شان نزول‏ها و موقعيت‏هاى زمانى و مكانى كه آيات كريمه در آن نازل شده است براى مخاطبان اوليه و مردمان عصر نزول قرآن چنان روشن بوده است كه جاى هيچ گونه ترديد و اختلافى در معنا و تفسير آن باقى نمى‏مانده است. به علاوه اگر آيه‏اى مبهم مى‏نموده، دسترسى مردم به پيامبر صلى الله عليه و آله چندان مشكل نبوده است. اما امروزه با دور شدن از عصر نزول و امكان مخفى شدن بعضى قراين و شان نزول‏ها، ضرورت و لزوم دقت در فهم صحيح از قرآن اهميت مضاعف مى‏يابد.
از طرف ديگر، اطلاع از معانى حقيقى و لغوى الفاظ به كار رفته در قرآن كريم از مسائلى است كه بدون آن، فهم صحيح و تفسير درست قرآن ميسر نيست. ممكن است غفلت از تحول معنايى، كه گاه به مرور زمان در يك لغت رخ مى‏دهد، موجب اشتباه و بدفهمى شود.
براى مثال، معنا و مفهوم كلمه ((تقيه)) براى همگان روشن است. آنچه در فرهنگ عمومى از اين كلمه اراده مى‏شود اين است كه شخصى عقيده و مذهب خود را مخفى كند و چنان وانمود كند كه مخاطب او از عقيده و مذهب واقعى او آگاه نشود. اين، در حالى است كه معناى لغوى تقيه، پرهيزكارى است و در قرآن و نهج‏البلاغه به همين معنا به كار رفته است. هر چند واژه تقيه در قرآن نيست، لكن واژه ((تقاه))، كه مرادف با، تقيه و تقواست در آيه اتقوا الله حق تقاته آمده است.-آل عمران، 102 ?

هر چند قرآن كريم، چنان كه خود مى‏گويد، به زبان روشن و آشكار نازل شده است و هر كس در حد فهم و استعداد خود مى‏تواند از اين كتاب آسمانى بهره‏مند شود؛ لكن توجه به اين نكته ضرورى است كه قرآن از فصيح‏ترين و بليغ‏ترين محسنات كلامى و بيانى برخوردار است و بديهى است كه توجه به نكات مذكور نيز از شرايط اساسى استفاده صحيح و درست از قرآن كريم است.
گاه در قرآن كريم چنين است كه آيه‏اى حكمى را به صورت عام و كلى بيان مى‏كند و در آيه ديگرى محدوده آن حكم را روشن مى‏كند. يا در آيه‏اى حكمى را به صورت مطلق بيان كرده است و از آيه ديگرى قيد و شرط آن استفاده مى‏شود. بيان مطلب از طريق مثال و استفاده از كنايه و استعاره و مجاز و امثال آنها نيز از شيوه‏هايى است كه در قرآن به كار رفته است و چون مخاطب قرآن انسان‏ها هستند و شيوه‏هاى مذكور از محسنات كلام انسانى و عقلايى در بيان مقصود محسوب مى‏شود، قرآن نيز از شيوه‏هاى مذكور به زيباترين نوع ممكن در بيان احكام و معارف خود استفاده مى‏كند. بنابراين، شيوه‏هاى به كار رفته در قرآن همان شيوه‏اى است كه عقلا در بيان مقاصد خويش به كار مى‏گيرند، با اين تفاوت كه نوع و كيفيت استفاده از هنرهاى بيانى كه در قرآن بكار رفته است از نظر مرتبه و زيبايى و شيوايى، با به كارگيرى محسنات مذكور در كلام آدمى قابل مقايسه نيست. دليل اين امر نيز آن است كه قرآن كريم كلام خداى متعال است كه به فصيح‏ترين و بليغ‏ترين بيان پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است و اصول فن فصاحت و بلاغت را به بشر آموخته است. اين كتاب، با زيباترين، شيواترين و رساترين بيان مردم را به توحيد و هدايت و تكامل و سعادت فرا خوانده است.
خلاصه و نتيجه مباحث بخش پايانى اين فصل در يك جمله اين است: توجه به نكات و محسنات كلامى به كار رفته در قرآن، در كنار نكات قبلى، از شرايط ضرورى فهم آن است كه عدم توجه به آنها بى شك بدفهمى و تفسير نابجا را در پى خواهد داشت.