پاسخ :

نام میكائیل در قرآن تنها در یك سوره و به صورت «میكال» آمده است.

می فرماید: «مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِیلَ وَ مِیكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِینَ»[1]

كسی كه دشمن خدا و فرشتگان و فرستادگان او و جبرئیل و میكائیل (میكال) باشد (كافر است و) خداوند دشمن كافران است.

راجع به جایگاه میكائیل در قرآن فقط همین آیه وجود دارد و دربارة آن شأن نزول هایی گفته اند.

هنگامی كه پیامبر اكرم ـ‌ صلّی الله علیه و آله ـ به مدینه آمدند، روزی عبدالله بن صوریا (یكی از علمای یهود) با جمعی از یهود فدك، نزد پیامبر اكرم ـ‌ صلّی الله علیه و آله ـ آمدند و از آن حضرت سوالات گوناگونی به عمل آوردند. نشانه هایی را كه گواه نبوت و رسالت او بود، جستجو نمودند. از جمله گفتند: ای محمّد ـ‌ صلّی الله علیه و آله ـ خواب تو چگونه است؟ زیرا به ما اطلاعاتی دربارة خواب پیامبر موعود داده شده است. فرمود: تنام عینای و قلبی یقظان! «چشم من به خواب می رود اما قلبم بیدار است».

گفتند راست گفتی ای محمّد! پس از سۆالات متعدد دیگر، ابن صوریا گفت: یك سۆال باقی مانده كه اگر آن را صحیح جواب دهی به تو ایمان می آوریم و از تو پیروی خواهیم كرد.

نام آن فرشته ای كه بر تو نازل می شود چیست؟ فرمود: جبرئیل است. «ابن صوریا» گفت؛ او دشمن ما است، دستورهای مشكل دربارة جهاد و جنگ می آورد، اما میكائیل همیشه دستورهای ساده و راحت آورده، اگر فرشته وحی تو میكائیل بود به تو ایمان می آوردیم![2]

كلمه میکال از عبری وارد زبان عربی شده است و فرشته مقربی است كه یهود و مسیحیان وی را میشل می نامند.[3]

در منابع یهود، مدركی كه بر کیفیت برخورد جبرئیل با یهود دلالت كند، در دست نیست ولی نسبت به میكائیل مطالبی كه مۆید قصه مذكور باشد وجود دارد. در كتاب دانیال، میكائیل امیر بزرگ و حامی قوم اسرائیل، معرفی شده و در عهد جدید میكائیل خداوند اسرائیل است.

به موجب لاویتا، میكائیل اولین كسی است كه شیطان را به تعظیم و ستایش آدم واداشت. قرآن مجید با این كه در موارد زیادی از ابلیس سخن می گوید، به این بخش مندرج در لاویتا، اشاره نكرده است.[4]

بنابر احادیث اسلامی، جبرئیل و میكائیل، اولین فرشتگانی هستند كه به آدم سجده كردند و برخلاف ایشان ابلیس از تعظیم و سجده خودداری نموده است.[5]

هم چنین، در فرهنگ اسلامی اثری از میكائیل كه منطبق مقام وی نزد یهود باشد، وجود ندارد. در كتب یهود، مثلاً در كتاب اخنوخ، وی واسطه میان خدا و انسان و حامی بهترین افراد انسان شناخته شده است.[6]

شبستری در اعلام القرآن می نویسد: نزل مع جمع من الملائكة علی رسول الله ـ‌ صلّی الله علیه و آله ـ قبل لیله المعراج و شَرحَوا صَدْرَهُ و كان مِن الملائكة الذین نصروا النبی ـ‌ صلّی الله علیه و آله ـ والمسلمین فی واقعة بدر.[7]

میكائیل از جمله فرشتگانی است كه سینه پیغمبر را پیش از لیله معراج، منشرح ساختند و هم چنین یكی از فرشتگانی است كه در جنگ بدر به یاری مسلمین شتافتند. میكائیل فرشته ملكی، از جانب باری تعالی برای ارزاق خلائق بود و در امور مهمیّه با جبرئیل ـ علیه السّلام ـ همراهی می كرد.

یونانیان قدیم معتقد بودند كه وی (میكال) حافظ دریای كل جهان است.

حاصل این كه:

از این فرشته مقرب، تنها در یك سوره و در یك آیه قرآن سخن به میان آمده و آن مقام و منزلتی كه در عهد قدیم در میان یهودیان و مسیحیان وجود داشت ارائه شد. و در نزد مسلمین نیز یكی از چهار فرشتة مقربی است كه دارای شأن و جایگاه ویژه ای دارد كه در بالا ذكر شد و خلقت او از نور محض است.

پی نوشت ها :

[1] . بقره/ 98.

[2] . فضل بن حسن طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ترجمه ‌دكتر محمد مفتح، تهران، انتشارات فراهانی، 1360 ش، ج1، ص 274.

[3] . خزائلی، محمّد، اعلام قرآن، تهران، مۆسسة انتشارات امیركبیر، 1371 ش، ص 628 و 629.

[4] . همان.

[5] . همان.

[6] . همان، ص 629.

[7] . شبستری، عبدالحسین، اعلام القرآن، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه، 1379 ش، ص 958.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1. اعلام القرآن، عبدالحسین شبستری.

2. اعلام القرآن، دكتر محمد خزائلی.

3. دانشنامة قرآن و قرآن پژوهی، بهاء‌الدین خرمشاهی، جلد دوم.

4. تفسیر مجمع البیان، علامه طبرسی، جلد اول.

5. تفسیر نمونه، استاد مكارم شیرازی، جلد اول.